Obozowe wspomnienia: Dachau, Gusen, Auschwitz, Gross Rosen, Hersbruck, Dachau.
Id87141

CZARNOMSKI ZDZISŁAW

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Harcmistrz, organizator i długoletni działacz czeladzkiego skautingu i harcerstwa. Urodził się 4 marca 1894r. Sławniowie k/ Częstochowy, w rodzinie Zdzisława i Marii z domu Zdrzyzała. Ojca stracił we wczesnym dzieciństwie. Matka powtórnie wyszła za mąż, za Antoniego Przyłuckiego. Zdzisław z bratem Aleksandrem i matką przeprowadził się do Czeladzi, gdzie ojczym od 1897r. pracował w utworzonej przez kopalnię „Saturn” szkole powszechnej, popularnie zwanej „Na Skałce”, najpierw jako nauczyciel, później jako jej kierownik. W Czeladzi Zdzisław ukończył szkołę podstawową, a następnie szkołę średnią w Sosnowcu. W tym czasie przystąpił do saturnowskiego „Sokoła”. Na zlocie w Krakowie w 1912r. poznał skautów z Galicji i ich ideologię. Zafascynowany skautingiem, postanawia założyć drużynę skautową na Saturnie. Już rok później w 1913 powstał pierwszy zastęp, który szybko powiększył się do drużyny, podporządkowanej Naczelnej Komendzie Skautowej (NKS). Był komendantem tej drużyny, niemal przez 20 lat. W okresie I wojny światowej nie zaprzestał działalności. W 1916r., po powstaniu ZHP, włącza doń drużynę saturnowską, która otrzymała wówczas nazwę I Zagłębiowskiej Drużyny Harcerzy na Saturnie. Nazwa ta obowiązywała do końca 1924r., kiedy zmieniono numerację drużyn i nadano jej 5 MDH w Czeladzi.

W 1918r. Czarnomski ochotniczo wstąpił do wojska Polskiego, w którym służył do 1921r. Po powrocie podjął pracę zawodową na kopalni Saturn, jako urzędnik ekspedycji. Ponownie został komendantem drużyny saturnowskiej. W 1925r. mianowany podharcmistrzem, a w 1929r. harcmistrzem, pełnił funkcję zastępcy hufcowego Hufca Powiatu Będzińskiego. Przejściowo rezygnuje z tej funkcji, by intensywnie zająć się upadającą drużyną skautowską. Przyczynił się do odrodzenia Kręgu Starszo – harcerskiego i powstania drużyny zuchów. W czerwcu 1939r. jako komendant Hufca Grodziec, obchodził wraz z drużyną 25 – lecie istnienia harcerstwa w Czeladzi. Otrzymał wówczas złoty sygnet z emblematami harcerskimi. Po wybuchu wojny, harcerze schodzą do podziemia, tworząc Szare Szeregi. Czarnomski wraz ze starszymi harcerzami prowadzi szkolenia wojskowe. Na początku 1940r., prawdopodobnie w ramach Aktion A – B, Zdzisław został aresztowany. Po paru miesiącach gestapo wypuszcza go na wolność, ale tylko po to, by tydzień później, 2 maja 1940r. aresztować go wraz z żoną Marią. Wkrótce został wywieziony do obozu w Dachau, a następnie do Mauthausen – Gusen. Zginął 6 grudnia 1941r., wierny do końca słowom: „Wszystko, co nasze, Polsce oddamy”. Osierocił dwóch synów, 13 – letniego Zdzisława i 11 – letniego Jana, którzy wraz matką Marią Czarnomską, szczęśliwie przeżyli wojnę.

Swą wzorową postawą harcerza i Polaka – patrioty, zaskarbił sobie szacunek i miłość mieszkańców Czeladzi, 3 kwietnia 1982r., w obecności wdowy po Zdzisławie Czarnomskim, Hufcowi ZHP w Czeladzi, uroczyście nadano jego imię. Z kolei 5 kwietnia 1990r. Rada Miejska naszego miasta, jego imię nadała jednej z ulic, na osiedlu „Borowa”.

 

Id87038

SZWAJNOCH STEFAN

(ur. 31 sierpnia 1886 w Bielszowicach, obecnie dzielnicy Rudy Śląskiej, zm. 24 marca 1945 w obozie koncentracyjnym Bergen-Belsen) – ksiądz rzymskokatolicki, kanonik Kapituły Katedralnej w Katowicach, publicysta, działacz społeczny i narodowy, chrześcijański demokrata, proboszcz parafii pw. św. Marii Magdaleny w Chorzowie Starym, więzień obozów koncentracyjnych.

Był synem Franciszka, górnika, i Barbary z domu Gonsior. Ukończył szkołę ludową oraz podjął naukę w gimnazjum w Bytomiu, w którym uzyskał świadectwo dojrzałości w 1908. W tym samym roku rozpoczął studia na Wydziale Teologii Katolickiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Podczas studiów wstąpił do wrocławskiego Koła Braterskiego „Zet”. Był także prezesem Grupy Narodowej „Swoi”[1]. Szykanowany przez władze uczelni za czytanie polskich czasopism – „Kuriera Poznańskiego” oraz „Dziennika Berlińskiego”.

22 czerwca 1912 przyjął we Wrocławiu święcenia kapłańskie z rąk bpa Karla Augustina[1]. Początkowo pełnił posługę w parafii pw. św. Jadwigi w Chróścicach k. Opola, a od października 1912 – w parafii pw. św. Jadwigi w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów). Niespełna cztery lata później za propolskie nastawienie został przeniesiony do parafii św. Michała w dzielnicy Berlina Kreuzberg. Prowadził tam m.in. nauki w języku polskim dla dzieci przystępujących do I komunii św.

Od połowy sierpnia 1917 wikariusz parafii pw. św. św. Piotra i Pawła w Kluczborku. Podczas powstań śląskich oraz plebiscytu wikariusz parafii św. Anny w Zabrzu. Zorganizował tam Towarzystwo Oświaty im. św. Jacka, Towarzystwo Czytelni Ludowych oraz biblioteki Towarzystwa w całym powiecie. W październiku 1920 w składzie delegacji polskich księży na rozmowy z nuncjuszem apostolskim (późniejszym papieżem) ks. Achillesem Rattim.

W czerwcu 1922 opuścił parafię w Zabrzu – po zamachu bojówkarzy niemieckich na probostwo. Przez kolejne trzy lata organizował polskie szkoły w Królewskiej Hucie oraz pełnił funkcje wizytatora szkół ludowych i średnich w Wydziale Oświecenia Publicznego w Katowicach. Przez krótki okres był także dyrektorem Państwowego Męskiego Gimnazjum Klasycznego im. Odrowążów w Królewskiej Hucie.

Od marca 1925 proboszcz parafii pw. św. Marii Magdaleny w Chorzowie Starym. W 1925 postawił kapliczkę Podwyższenia Krzyża Świętego na pl. Piastowskim. Z jego inicjatywy kościół parafialny w 1927 wzbogacił się o nowe organy, a trzy lata później o nową polichromię oraz główny ołtarz. W 1936 otworzył nowy cmentarz parafialny. Cztery lata później z jego inicjatywy powstał w Królewskiej Hucie Miejski Komitet Pomocy Zimowej dla Bezrobotnych, który prowadził kuchnię dla ubogich. Był inicjatorem powstania wielu parafialnych organizacji katolickich, m.in. „Caritasu”Akcji Katolickiej, Papieskiego Dzieła Rozkrzewiania Wiary, Krucjaty Eucharystycznej. Doprowadził do uruchomienia chóru kościelnego oraz wspierał działalność licznych polskich i niemieckich organizacji, m.in. tercjarzy (tzw. trzeciego zakonu św. Franciszka), Żywego Różańca, Sodalicji Młodzieńców, Kongregacji Mariańskiej Panien i innych.

Działacz społeczny i narodowy. Od listopada 1923 członek Zarządu Ligi Katolickiej. Prezes Towarzystwa Czytelni Ludowych w Chorzowie. Członek Zarządu Głównego oraz wiceprezes Zarządu Wojewódzkiego Polskiego Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji. Wiceprezes Śląskiego Związku Akademickiego. Członek prosynodalnej diecezjalnej Komisji ds. Religijnego Wychowania Młodzieży. Członek Śląskiej Rady Związku Stowarzyszeń Młodzieży Polskiej. Od marca 1931 członek Diecezjalnej Rady Administracyjnej. W latach 1930–1936 redaktor „Chorzowskich Wiadomości Parafialnych”. Od kwietnia 1937 asystent kościelny Diecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej, od czerwca tego roku referent Kurii Diecezjalnej w Katowicach. W maju 1937 mianowany kanonikiem Kapituły Katedralnej w Katowicach. Od października 1938 prezes Rady Misyjnej Diecezji Katowickiej.

Figurował na liście proskrypcyjnej Sonderfahndungsbuch Polen[2] i po wybuchu II wojny światowej w związku z Intelligenzaktion Schlesien został aresztowany przez gestapo. Na początku lutego 1940 był wydalony do Generalnego Gubernatorstwa. Przebywał początkowo w Krakowie, a od sierpnia 1940 był kapelanem biskupa Czesława Kaczmarka w Kielcach oraz tłumaczem w kieleckiej kurii diecezjalnej.

We wrześniu 1942 ponownie aresztowany przez gestapo, osadzony w obozie w Auschwitz, gdzie pracował jako cieśla oraz prowadził zakazaną przez hitlerowców działalność duszpasterską. W 1944 przetransportowany do obozu w Oranienburgu k. Berlina, gdzie mieściła się centralna inspekcja SS ds. obozów. Stamtąd przewieziony do obozu w Bergen-Belsen, gdzie zmarł 24 marca 1945.

Id87137

SZUŚCIK JAN

(ur. 23 października 1879 w Cieszynie, zm. 18 kwietnia 1941 w Oranienburgu) – polityk i samorządowiec, w latach 1922–1930 poseł na Sejm Śląski, w latach 1938–1939 burmistrz Łazów, działacz ludowy i narodowy, pedagog.

Urodził się w Gułdowach, przysiółku wsi Krasna (dzis. Cieszyn), jako dziesiąte dziecko z licznego potomstwa rodziny gospodarza Pawła i Anny z Pastuszków. Po zakończeniu pierwszego etapu nauki kontynuował ją w cieszyńskim gimnazjum, a następnie ukończył w 1900 miejscowe polskie seminarium nauczycielskie. Pierwszym miejscem pracy Jana Szuścika była szkoła ludowa w Łazach. Na krótko przeniósł się do Bogumina, ale powrócił do Łazów, gdzie pracował do 1918.

W tym okresie Szuścik prowadził żywą działalność oświatową na rzecz polskości Śląska Cieszyńskiego. Należał do grona założycieli „Jedności”, dbającej o łączność Cieszyńskiego z innymi dzielnicami i kładącej nacisk na język i historię Polski. W organizacji tej pełnił funkcję przewodniczącego sekcji teatralnej i utworzył amatorski teatr ludowy. W Zarządzie Głównym „Jedności” sprawował również funkcję skarbnika. Równolegle poświęcił się pracy twórczej – inspirując się folklorem wiejskim, napisał sztukę Pańszczorze.

Interesował się problemami reformy rolnej.

Został aresztowany w ramach Intelligenzaktion Schlesien i zginął w obozie koncentracyjnym w Oranienburgu.

Id87136

KRZYŻOWSKA MARIA

(ur. 19 lutego 1898 w Tychach, zm. 12 marca 1943 w Oświęcimiu) – polska nauczycielka i działaczka harcerska, sanitariuszka i kurierka Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska w latach 1919–1921, w 1939 organizatorka służby sanitarnej i socjalnej oraz tajnego nauczania na Górnym Śląsku, siostra Stanisława Krzyżowskiego.

W okresie międzywojennym pracowała w szkołach powszechnych w powiatach: rybnickimpszczyńskim i lublinieckim. W 1921 ukończyła kurs nauczycielski na Polskim Uniwersytecie Ludowym w Katowicach, a w 1932 zdała egzamin państwowy i została nauczycielem o pełnych kwalifikacjach. W czasie powstań śląskich była kierowniczką sekcji sanitarnej Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska i Polskiego Czerwonego Krzyża w Tychach. Wtedy pełniła też funkcję kurierki i utrzymywała kontakty z ekspozyturą Wojska Polskiego po drugiej stronie granicy. Już w okresie powstań i plebiscytu zakładała w Tychach pierwsze drużyny harcerskie, a później organizowała je we wszystkich miejscowościach, w których pracowała jako nauczycielka.

Po wybuchu II wojny światowej została dowódcą drużyny sanitarnej Polskiej Samoobrony Obywatelskiej w Lublińcu, gdzie organizowała również tajne komplety. Z powodu denuncjacji musiała uciekać z Lublińca i ukrywała się do stycznia 1941 u swojego brata Franciszka Krzyżowskiego w Tychach. Po aresztowaniu była w ramach Intelligenzaktion Schlesien więziona w Tychach, Katowicach i Opolu. Na początku 1942 została przewieziona do niemieckiego obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, gdzie po przeszło roku zginęła.

Id87134

JANKOWSKI ALOJZY

(ur. 1881 w Kamieniu, zm. w czerwcu 1941 w Mauthausen-Gusen) – polski nauczyciel, działacz społeczny.

W 1912 ukończył Seminarium Nauczycielskie w Toruniu i podjął pracę jako nauczyciel. Od 1923 aż do wybuchu wojny pracował jako nauczyciel w Nowej Wsi (Ruda Śląska).

Był członkiem chóru „Słowiczek”, a w latach 1927–1928 – jego prezesem. Działał również w innych organizacjach o polskim charakterze.

Po wybuchu wojny został aresztowany przez gestapo w ramach Intelligenzaktion Schlesien i zginął[1] w obozie koncetracyjnym Mauthausen-Gusen[2].

Pamięć Alojzego Jankowskiego została uczczona tablicą na obelisku znajdującym się w narożniku ulic Katowickiej i Juliana Tuwima w Rudzie Śląskiej oraz nazwaniem jego imieniem jednej z ulic w Wirku.

Id87133

BAŁDYK BONIFACY

(ur. 25 maja 1879 w Kobiernie, zm. 30 kwietnia 1940 w Strzelcach Opolskich) – komisaryczny burmistrz Żor na początku lat 20., poseł na Sejm II Rzeczypospolitej, uczestnik powstań śląskich, zaangażowany w działalność plebiscytową.

Do Żor przybył w 1913 i podjął pracę w miejscowej aptece. Od samego początku pobytu w Żorach zaangażował się w działalność społeczną. Został członkiem chóru „Feniks”, który prowadził również działalność teatralną. W styczniu 1919 wybrano go na prezesa tego zespołu.

W czasie obrad Sejmu Dzielnicowego w 1918 w Poznaniu reprezentował ludność polską powiatu rybnickiego. Na początku 1919 Niemcy w Żorach zorganizowali wiec, przedstawiając w sposób wypaczony sprawę polską. W jego trakcie Bonifacy Bałdyk razem z Julianem Samulowskim próbowali sprostować wystąpienie antypolskie, za co w styczniu 1919 zostali skazani przez sąd wojskowy na sześć miesięcy więzienia w Brzegu.

W czasie plebiscytu Bonifacy Bałdyk współpracował z Polskim Komitetem Plebiscytowym w Rybniku i był kierownikiem akcji plebiscytowej w Żorach. W latach 19201921 był prezesem zarządu Okręgu Żorskiego Związku Śląskich Kół Śpiewaczych, który skupiał 18 chórów i włączył się do akcji plebiscytowej. W czasie powstań śląskich Bonifacy Bałdyk był jednym z organizatorów zaopatrzenia powstańców śląskich w broń, żywność i środki opatrunkowe.

4 lipca 1922 generał Stanisław Szeptycki na czele 5 i 6 baterii 23 Pułku Artylerii Lekkiej wkroczył do Żor. W imieniu społeczeństwa powitał go Bonifacy Bałdyk.

1926 został członkiem Rady Naczelnej Narodowego Związku Powstańców i Byłych Żołnierzy. Pełnił funkcję prezesa założonej w 1927 Spółdzielni Oszczędnościowo-Pożyczkowej w Żorach. W 1928 z listy Narodowo-Chrześcijańskiego Zjednoczenia Pracy z okręgu CieszynPszczynaRybnik został wybrany do II Sejmu Rzeczypospolitej jako jeden z siedmiu posłów tego okręgu. Należał do klubu poselskiego Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. W 1930 został wybrany na posła do III Sejmu Śląskiego. Będąc posłem tego Sejmu, przyczynił się do wybudowania w Żorach szkoły średniej (gimnazjum państwowego) oraz uruchomienia linii kolejowej Pszczyna–Żory–Rybnik.

Latem 1939 Niemcy wpisali go do „księgi gończej” Sonderfahndungsbuch Polen (strona zarejestrowania 7B)[1] jako przewidzianego do likwidacji w pierwszej kolejności. W ostatnich dniach sierpnia 1939 na zorganizowanym w Żorach wiecu usiłował przeciwdziałać niemieckiej propagandzie.

Po wybuchu II wojny światowej wraz z całą rodziną wyjechał do Łańcuta, by 23 października 1939 wrócić do Żor. Nazajutrz w ramach Intelligenzaktion Schlesien został aresztowany i osadzony w więzieniu w Katowicach. Z więzienia wrócił 8 listopada 1939, jednak dwa dni później znowu go aresztowano i postawiono przed sądem wojskowym, który skazał go na 5 lat ciężkiego więzienia w Strzelcach Opolskich, gdzie 30 kwietnia 1940 zmarł. Ciało wydano rodzinie, która 7 maja 1940 pochowała go w rodzinnym grobowcu na cmentarzu w Żorach. Kilka dni później bojówkarze Hitlerjugend wyrzucili zwłoki, a w zburzonym grobowcu urządzili śmietnik.

1952 szczątki ekshumowano i złożono w odbudowanym grobowcu.

Bonifacy Bałdyk był odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Polonia Restituta oraz Krzyżem na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi.