Obozowe wspomnienia: Dachau, Gusen, Auschwitz, Gross Rosen, Hersbruck, Dachau.
Id85734

CUPIAŁ JAN
 

 

Ur. 20.05.1882, Mijaczów, pow. Zawiercie.
Zm. 30.03.1941, obóz koncentracyjny Dachau.

 

Rodzina:
Ojciec – Józef, rzemieślnik; matka – Maria z d. Bielecka, oboje uczestnicy powstania styczniowego; żona – Barbara z d. Augustynowicz, zginęła w czasie wojny; syn – Zbigniew (ur. 1921); zamężna córka – Irena Skibińska (zm. 1980), oboje w konspiracji w czasie II wojny światowej.

Wykształcenie:
3-klasowa szkoła fabryczna przy odlewni w Myszkowie.

Działalność:
Po ukończeniu szkoły od 1894 pracował jako giser w odlewni braci Baurertz w Myszkowie, w 1905 zwolniony z pracy za działalność w PPS (czł. od 1902), zagrożony aresztowaniem wyjechał do Galicji. Pracował w fabrykach w Krakowie, potem w Wiedniu, Morawskiej Ostrawie i Witkowicach na Śląsku Cieszyńskim. Czł. PPS-Frakcja Rew., PPSD Galicji i Śląska Cieszyńskiego oraz Zw. Metalowców. W 1909 wrócił do Myszkowa; aresztowany i 5 mies. więziony w Będzinie, następnie skazany w trybie administracyjnym na bezterminowe zesłanie do gub. połtawskiej. W Połtawie uzyskał legalny paszport i wyjechał do Rygi, gdzie przebywał do 1913 (z przerwą w 1911, gdy prowadził działalność partyjną na Krymie i Kaukazie). 1913-15 delegat robotników w fabryce metalowej w Kerczu na Krymie, 1915-18 pracował w fabryce parowozów w Charkowie, po rewolucji lutowej 1917 był tam czł. Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich oraz przewodniczącym charkowskiego Komitetu PPS-Frakcji Rew. 1918-19 czł. Komisariatu Narodowościowego ds. Polskich, organizator i kierownik przytułku dla polskich sierot.
Po powrocie do kraju (czerwiec 1919) przez cały okres międzywojenny sekretarz OKR PPS Zagłębia Dąbrowskiego, reprezentant tego okręgu na Kongresy PPS: XVII (1920), XVIII (1921 – wybrany do Centralnego Sądu Partyjnego), XIX (1923/24 – wybrany na zastępcę czł. RN), od XXII Kongresu (1931) czł. RN PPS. 1920-22 prezes Rady Miejskiej, a od 1925 radny miejski w Dąbrowie Górniczej, 1935-39 wiceprezydent miasta. Działał w kooperatywach robotniczych, Zw. Robotniczych Spółdzielni Spożywców, Stow. b. Więźniów Politycznych. Z jego inicjatywy w l. 1922-28 zbudowano w Dąbrowie Górniczej Dom Ludowy z nowoczesną salą kinową. Administrator pism PPS -„Wiadomości Zagłębia” i „Górnik”. Od czerwca 1939 uczestnik dywersyjnej akcji konspiracyjnej „Okrzeja-Odra”, w czasie II wojny światowej czł. konspiracyjnej Gwardii Ludowej PPS-WRN. Aresztowany przez gestapo 21.02.1940, zwolniony i ponownie aresztowany 14.04 t.r., przewieziony został do obozu koncentracyjnego w Dachau, gdzie zginął 30.03.1941. Patron ulicy na Korzeńcu w Dąbrowie Górniczej, pierwowzór postaci sekretarza Drążki w powieści „Czarne skrzydła” J. Kadena-Bandrowskiego.

Odznaczenia:
Krzyż Niepodległości (1937).

Bibliografia:
T. i W. Rzepeccy, Sejm i Sea1922-27, s. 202 (fot.), 205, 466, 471; Bełcikowska, Przewodnik, s. 33, 82; Skład Sejmu 1923, s. 9, 42; Komisje Sejmu 1923, s. 13, 21; Skład Sejmu 1925, s. 9, 42; Parlament RP, s. 269-270, fot. tabl. XXIV; Skorowidz Sejmu 1922-27, s. 85; MP 4.12.1922 nr 278; MP 3.02.1928 nr 27; MP 26.03.1928 nr 71; Stenogramy Senatu 26.03.1935 (78/53);
ŚSB, t. I, 1977, s. 40-42 (oprac. J. Ziemba); Z. Zaremba, Wspomnienia. Pokolenie przełomu, 1983; Sł. biogr. dział. pol. ruchu rob., wyd. II, t. I, 1985, s. 451-452 (oprac. A. Tymieniecka); Kto był kim w II RP, 1994, s. 502-503 (fot., oprac. G. Mazur); PPS w latach wojny i okupacji 1939-1945, t. I-II, 1994-95; Encyklopedia Dąbrowy Górniczej. A-Z, t. I, 1996, s. 29-30 (fot., oprac. S. Pobideł); Senatorowie w latach II wojny światowej, 1998, s. 8, 27;
Biuro Informacyjne Kancelarii Senatu: pismo z Internationaler Suchdienst w Arolsen (RFN) z 18.08.1995, materiały biogr. nadesłane 23.05.1997 przez Muzeum Zagłębia w Będzinie, materiały biogr. nadesłane 18.07.1997 przez zastępcę prezydenta Dąbrowy Górniczej Tadeusza Cubera, odpis aktu zgonu z USC Dąbrowa Górnicza z 30.07.1997 (tu Cupiał vel Czupiał, akt sporządzony na podstawie prawomocnego postanowienia Sądu Powiatowego w Dąbrowie Górniczej z 22.05.1951), pismo Andrzeja Koby, prezesa Sądu Rejonowego w Dąbrowie Górniczej z 21.08.1997; CAW: akta Krzyża Niepodległości (fot.); BS: materiały biogr. przekazane 16 III 2000 przez Internationaler Suchdienst Arolsen.

W niektórych publikacjach mylnie data urodzenia wg starego stylu: 8.05.1882 i data śmierci: 31.03.1941.